Çocuğunuz sizinle aynı oyuncağa bakıyor, ilginç bulduğu bir şeyi size gösteriyor, bir kuş gördüğünde size dönüp tekrar kuşa bakıyor ya da birlikte oynadığınız oyunun devam etmesini istiyorsa aslında önemli bir iletişim becerisini kullanıyor olabilir: ortak dikkat.

Ortak dikkat, çocuğun başka bir kişiyle aynı nesne, olay veya etkinliğe yönelik dikkatini paylaşması ve bu ortak odağı iletişim amacıyla kullanmasıdır. Amerikan Dil, Konuşma ve İşitme Derneği (ASHA), ortak dikkati sosyal iletişimin önemli bileşenlerinden biri olarak tanımlar.

Otizmli çocuklarda ortak dikkat becerileri farklı şekillerde görülebilir. Bazı çocuklar bir nesneyi göstermek veya paylaşmak yerine yalnızca nesneye yönelmeyi tercih edebilir. Bazı çocuklar ise ilgilendikleri bir şeyi yetişkine göstermek, bakışlarını nesne ile kişi arasında değiştirmek veya bir etkinliği birlikte sürdürmek konusunda zorlanabilir.

Bu nedenle ortak dikkat, “Çocuğum gözümün içine bakıyor mu?” sorusundan çok daha geniş bir konudur.

Kısa Cevap: Ortak Dikkat Nedir?

Ortak dikkat, çocuğun başka bir kişiyle aynı nesne veya etkinliğe dikkatini yöneltmesi ve bu ortak ilgiyi iletişim kurmak için paylaşmasıdır.

Örneğin çocuk elindeki arabayı babasına gösteriyor, babasının arabaya baktığını fark ediyor ve daha sonra yeniden arabaya yöneliyorsa burada ortak dikkate ilişkin bir davranış görülebilir.

Ortak dikkat yalnızca göz teması anlamına gelmez. Bakış, jest, beden yönelimi, ses çıkarma, gösterme ve nesne paylaşma gibi farklı iletişim yolları birlikte kullanılabilir. ASHA da ortak dikkatin değerlendirilmesinde yalnızca göz temasına değil; jestler, iletişimi başlatma, sosyal karşılıklılık ve oyun davranışları gibi farklı alanlara bakılması gerektiğini belirtmektedir.

Otizmli Çocuklarda Ortak Dikkat Neden Önemlidir?

Çünkü iletişim yalnızca konuşmaktan ibaret değildir.
Bir çocuk henüz konuşmuyor olsa bile size bir oyuncağı uzatabilir, istediği bir şeyi gösterebilir, ilginç bulduğu bir olayı sizinle paylaşabilir veya sizi oyunun içine davet edebilir.
Bunların tamamı sosyal iletişimin önemli parçalarıdır.
Araştırmalar, otizmli çocuklarda ortak dikkat becerileri ile dil ve iletişim gelişimi arasında ilişki bulunduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, ortak dikkat çalışmalarının dil gelişimini ne ölçüde etkilediğine ilişkin araştırma sonuçları tamamen tek yönlü değildir; bu nedenle ortak dikkat çalışmaları çocuğun genel iletişim ve gelişim hedeflerinin bir parçası olarak ele alınmalıdır.

Kısacası hedef sadece çocuğun “bize bakması” değildir.
Asıl hedef, çocuğun bir şeyi sizinle paylaşmak istemesi ve bunu iletişim amacıyla kullanabilmesidir.

Ortak Dikkat Becerisinin Belirtileri Nelerdir?

Ortak dikkat farklı davranışlarla kendini gösterebilir.

Örneğin çocuk:

• İlginç bulduğu bir oyuncağı size gösterebilir.
• Bir nesneyi size getirip paylaşabilir.
• Bir nesneye bakıp ardından size yönelebilir.
• Sizin gösterdiğiniz bir nesneye bakabilir.
• Bir etkinliği sizinle birlikte sürdürmek isteyebilir.
• Bir oyuncağın çalışmasını sağladıktan sonra sizin tepkinizi kontrol edebilir.
• Sevdiği bir etkinliği tekrar başlatmanız için size işaret verebilir.
• Bir şeyi sizinle paylaşmak için ses, jest veya beden hareketi kullanabilir.

Burada önemli bir ayrıntı var:

Her çocuk ortak dikkati aynı şekilde göstermez.

Özellikle otizmli çocukların iletişim biçimleri birbirinden oldukça farklı olabilir. Bu nedenle tek bir davranışa bakarak çocuğun iletişim becerileri hakkında kesin bir değerlendirme yapmak doğru değildir.

Otizmli Çocuğum Benimle Bir Şey Paylaşmıyor, Ne Yapmalıyım?

Bu, ailelerin sık sorduğu sorulardan biridir.

Öncelikle çocuğu zorlamak yerine onun ilgisini takip etmek daha yapıcı bir başlangıç olabilir.

Örneğin çocuğunuz arabalarla oynamayı seviyorsa, siz de onun oyununa katılabilirsiniz.

Arabayı hemen elinden almak veya “Bana bak!” demek yerine:

“Araba gidiyor.”

“Kırmızı araba.”

“Vuuuv, araba hızlı!”

gibi kısa ifadeler kullanabilirsiniz.

Çocuğun yaptığı davranışa eşlik edin.

Çünkü iletişimin başlaması için her zaman çocuğun yetişkinin istediği davranışı göstermesini beklemek gerekmez. Bazen yetişkinin çocuğun ilgisini takip etmesi, karşılıklı etkileşim için daha doğal fırsatlar oluşturabilir.

Ortak Dikkat Nasıl Geliştirilir?

Ortak dikkat çalışmaları çocuğun yaşına, gelişim düzeyine, iletişim biçimine ve ihtiyaçlarına göre değişebilir.
Evde günlük yaşam içerisinde kullanılabilecek bazı basit yaklaşımlar şunlardır.
1. Çocuğun İlgi Alanını Takip Edin
Çocuğunuz hangi oyuncakları seviyor?
Arabalar mı?
Hayvanlar mı?
Top mu?
Baloncuk mu?
Müzik mi?
Önce bunu gözlemleyin.
Çocuğun ilgisini çeken bir etkinliğe katılmak, etkileşim için doğal bir başlangıç noktası oluşturabilir.
Örneğin çocuğunuz baloncukları seviyorsa, baloncukları birlikte üfleyebilir ve kısa süre bekleyerek çocuğun size yönelmesini veya yeniden istemesini fırsata çevirebilirsiniz.

2. Birlikte Oynayın

Oyuncakla çocuğun yanında olmak ile çocukla birlikte oynamak aynı şey değildir.

Çocuk arabayı sürerken siz de başka bir arabayla oyuna katılabilirsiniz.

Çocuk bloklarla kule yapıyorsa siz de bir blok ekleyebilirsiniz.

Amaç oyunu yönetmek değil, paylaşılan bir oyun alanı oluşturmak olmalıdır.

3. Sıra Alma Oyunları Kullanın

Sıra alma, ortak etkileşim için oldukça güzel bir fırsat oluşturabilir.

Örneğin:

“Şimdi anne.”

“Şimdi sen.”

şeklinde basit bir oyun oluşturabilirsiniz.

Top yuvarlama, araba sürme, blok koyma veya baloncuk patlatma gibi oyunlar sıra alma becerisini günlük yaşam içine taşımak için kullanılabilir.

4. Çocuğun Size Bakmasını Zorlamayın

Ortak dikkat denildiğinde bazı aileler doğrudan göz temasına odaklanabiliyor.

Oysa ortak dikkat yalnızca göz teması değildir.

ASHA’nın otizm ve sosyal iletişim rehberinde de ortak dikkatin; bakış, jest, sosyal karşılıklılık ve iletişimi başlatma gibi birden fazla davranış üzerinden değerlendirilmesi gerektiği belirtilmektedir.

Bu nedenle:

“Bana bak.”

“Gözümün içine bak.”

şeklinde sürekli talepte bulunmak yerine çocuğun sizinle doğal biçimde etkileşime girmesini desteklemek daha anlamlı olabilir.

5. İlginç Bir Şey Olması İçin Küçük Beklemeler Kullanın

Örneğin çocuğun sevdiği bir oyuncağı birlikte oynarken kısa bir süre bekleyebilirsiniz.

Çocuk size bakabilir, elini uzatabilir, ses çıkarabilir veya başka bir iletişim davranışı gösterebilir.

Bu davranışları iletişim fırsatı olarak değerlendirebilirsiniz.

Amaç çocuğu zor durumda bırakmak değil, iletişim başlatması için fırsat oluşturmaktır.

Ortak Dikkat İçin Evde Hangi Oyunlar Oynanabilir?

Bazı basit oyunlar ortak etkileşim için doğal fırsatlar oluşturabilir.

Burada amaç bir “ödev” oluşturmak değildir.

Çocuğun günlük yaşamındaki oyunları iletişim fırsatlarına dönüştürmektir.

Ortak Dikkat Çalışmalarında Aileler Nelere Dikkat Etmeli?

En sık yapılan hatalardan biri, çocuğun kısa sürede belirgin bir değişiklik göstermesini beklemektir.

Oysa gelişim becerileri çocuktan çocuğa değişebilir.

Bir çocuk oyuncağı göstermeye başlayabilir.

Başka bir çocuk önce yetişkine yaklaşmayı öğrenebilir.

Bir başka çocuk ise ses, jest veya beden hareketleriyle iletişim kurmaya başlayabilir.

Bu nedenle gelişimi yalnızca “göz teması arttı mı?” şeklinde değerlendirmek yerine daha geniş bir çerçeveden ele almak gerekir.

Örneğin:

• İletişimi kendiliğinden başlatıyor mu?
• Bir şeyi paylaşmak için size yöneliyor mu?
• Sıra alma davranışı gelişiyor mu?
• Ortak oyunda daha uzun süre kalabiliyor mu?
• Jest veya işaret kullanımı artıyor mu?
• Bir etkinliği sizinle paylaşma isteği gösteriyor mu?

gibi sorular da önemlidir.

Ortak Dikkat Konuşma Gelişimiyle İlişkili midir?

Ortak dikkat ile dil ve iletişim gelişimi arasında önemli ilişkiler bulunmuştur.

ASHA’da yayımlanan bir derlemede, ortak dikkat becerilerini hedefleyen müdahaleleri inceleyen çalışmaların bir bölümünde ifade edici dil alanında gelişmeler bildirilmiş; ancak araştırmacılar genel kanıtların kesin bir sonuç vermediğini ve daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu belirtmiştir.

Bu nedenle:

“Ortak dikkat çalışılırsa çocuk kesin konuşmaya başlar.”

gibi bir sonuç çıkarmak doğru değildir.

Daha doğru ifade şudur:

Ortak dikkat, sosyal iletişim ve dil gelişimini destekleyen önemli becerilerden biridir ve çocuğun bireysel iletişim hedefleri içerisinde ele alınabilir.

Özellikle konuşma kullanmayan veya sınırlı iletişim kullanan çocuklarda yalnızca kelime sayısına değil, iletişimin amacı ve karşılıklılığına da bakılması önemlidir.

Otizmli Çocuğum Göz Teması Kurmuyor, Ortak Dikkati Olabilir mi?

Evet, ortak dikkati yalnızca göz teması üzerinden değerlendirmek doğru değildir.
Çocuk sizinle aynı nesneye yöneliyor, size bir oyuncak getiriyor, bir etkinliği sizinle sürdürmek istiyor veya jestlerle sizin dikkatinizi belirli bir şeye çekmeye çalışıyorsa bunlar sosyal iletişim açısından anlamlı davranışlar olabilir.
ASHA da ortak dikkatin yalnızca göz temasından ibaret olmadığını; jest, bakış yönelimi, sosyal karşılıklılık, iletişim başlatma ve oyun davranışlarının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.
Bu nedenle ailelerin çocuğun yalnızca “gözünün içine bakıp bakmadığına” odaklanmak yerine sizinle bir şeyi paylaşmaya çalışıp çalışmadığını gözlemlemesi daha faydalıdır.

Evet, ortak dikkati yalnızca göz teması üzerinden değerlendirmek doğru değildir.

Çocuk sizinle aynı nesneye yöneliyor, size bir oyuncak getiriyor, bir etkinliği sizinle sürdürmek istiyor veya jestlerle sizin dikkatinizi belirli bir şeye çekmeye çalışıyorsa bunlar sosyal iletişim açısından anlamlı davranışlar olabilir.

ASHA da ortak dikkatin yalnızca göz temasından ibaret olmadığını; jest, bakış yönelimi, sosyal karşılıklılık, iletişim başlatma ve oyun davranışlarının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Bu nedenle ailelerin çocuğun yalnızca “gözünün içine bakıp bakmadığına” odaklanmak yerine sizinle bir şeyi paylaşmaya çalışıp çalışmadığını gözlemlemesi daha faydalıdır.

Ne Zaman Uzman Desteği Alınmalı?

Çocuğunuzun sosyal iletişiminde belirgin güçlükler olduğunu düşünüyorsanız veya gelişim basamaklarıyla ilgili endişeleriniz varsa profesyonel değerlendirme almak faydalı olabilir.

Özellikle çocuk:

• İletişim kurmakta belirgin şekilde zorlanıyorsa,
• Çevresindeki kişilerin iletişim girişimlerine sınırlı yanıt veriyorsa,
• Ortak oyun kurmakta güçlük çekiyorsa,
• İsteklerini ifade etmekte zorlanıyorsa,
• Jest ve işaretleri sınırlı kullanıyorsa,
• Sosyal etkileşim sırasında sürekli zorlanıyorsa,

çocuğun gelişim özelliklerinin bütüncül biçimde değerlendirilmesi düşünülebilir.
Burada önemli olan, internet üzerindeki tek bir belirti üzerinden tanı koymaya çalışmamaktır. Otizm değerlendirmesi kapsamlı bir gelişimsel değerlendirme gerektirir. CDC de otizm belirtilerinin sosyal iletişim ve etkileşim ile sınırlı olmadığını, belirtilerin kişiden kişiye değişebildiğini belirtmektedir.

Konya’da Otizmli Çocuklar İçin Özel Eğitim Desteği

Konya’da çocuklarının gelişimini desteklemek isteyen aileler için merkez seçerken yalnızca merkezin konumuna veya fiziksel ortamına bakmak yerine eğitim programının nasıl planlandığına, çocuğun bireysel ihtiyaçlarının nasıl değerlendirildiğine ve ailenin sürece nasıl dahil edildiğine de dikkat etmek önemlidir.

Cemre Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi, Konya Selçuklu’da özel eğitim ve rehabilitasyon alanında hizmet vermektedir. Merkezin kendi web sitesinde bireysel özel eğitim, otizm destek programı, dil ve konuşma terapisi, öğrenme güçlüğü eğitimi ve diğer destek hizmetleri yer almakta; kurumun 2006 yılından beri faaliyet gösterdiği belirtilmektedir.

Otizmli bir çocuğun eğitim sürecinde hedefler her çocuk için aynı olmayabilir. Bir çocuk için iletişimi başlatmak öncelikli hedef olurken başka bir çocukta oyun, taklit, günlük yaşam veya sosyal etkileşim becerileri üzerinde çalışılması gerekebilir.

Bu nedenle değerlendirme ve eğitim planının çocuğun mevcut becerileri doğrultusunda oluşturulması önemlidir.

Sık Sorulan Sorular

Ortak dikkat nedir?

Ortak dikkat, iki veya daha fazla kişinin aynı nesne, olay veya etkinliğe yönelik dikkatini paylaşmasıdır. Çocuğun bir şeyi başka biriyle paylaşması, göstermesi veya ortak bir etkinliği sürdürmesi ortak dikkat kapsamında değerlendirilebilir.

Otizmli çocuklarda ortak dikkat neden önemlidir?

Ortak dikkat sosyal iletişimin önemli bileşenlerinden biridir. Çocuğun ilgi paylaşması, iletişimi başlatması ve başka biriyle ortak bir etkinliğe katılması açısından önem taşır.

Ortak dikkat nasıl geliştirilir?

Çocuğun ilgi alanlarını takip etmek, birlikte oyun oynamak, sıra alma oyunları kullanmak, günlük yaşamda iletişim fırsatları oluşturmak ve çocuğun iletişim girişimlerine yanıt vermek ortak dikkati desteklemek için kullanılabilecek yaklaşımlardır.

Ortak dikkat sadece göz teması mıdır?

Hayır. Ortak dikkat yalnızca göz temasından oluşmaz. Jestler, bakış yönelimi, gösterme, nesne paylaşma, iletişimi başlatma ve karşılıklı oyun gibi davranışlar da değerlendirilir.

Ortak dikkat konuşmayı geliştirir mi?

Ortak dikkat ile dil gelişimi arasında ilişki olduğunu gösteren araştırmalar vardır. Ancak ortak dikkat çalışmasının her çocukta doğrudan konuşma gelişimi sağlayacağını söylemek doğru değildir. Çocuğun iletişim becerileri bireysel olarak değerlendirilmelidir.

Ortak dikkat çalışmaları evde yapılabilir mi?

Evet. Günlük oyunlar, kitap inceleme, top oynama, baloncuk, araba oyunları ve sıra alma etkinlikleri doğal iletişim fırsatları oluşturabilir. Ancak çocuğun gelişimsel ihtiyaçları belirginse ev uygulamalarının profesyonel değerlendirme ve eğitim planıyla desteklenmesi faydalı olabilir.

Sonuç: Küçük Bir Bakış, Büyük Bir İletişim Fırsatı Olabilir

Bazen aileler çocuklarının gelişimini değerlendirirken yalnızca konuşup konuşmadığına odaklanabiliyor.

Oysa iletişim konuşmadan önce de başlar.

Bir çocuğun sevdiği oyuncağı size getirmesi, birlikte gülmesi, bir nesneyi göstermesi, sizin gösterdiğiniz yere yönelmesi veya oyunun devam etmesini istemesi çok değerli iletişim fırsatlarıdır.

Ortak dikkat de bu iletişim dünyasının önemli parçalarından biridir.

Bu nedenle çocuğunuzu yalnızca “Bana bakıyor mu?” sorusuyla değerlendirmek yerine:

“Benimle bir şey paylaşmaya çalışıyor mu?”

“Benimle birlikte bir oyunun içinde kalabiliyor mu?”

“İlgisini benimle paylaşmak için hangi iletişim yolunu kullanıyor?”

sorularını sormak daha anlamlı olabilir.

Her çocuğun gelişim yolu farklıdır. Önemli olan çocuğun mevcut becerilerini fark etmek, küçük ilerlemeleri görmek ve ihtiyaç duyduğu desteği doğru zamanda sağlayabilmektir.

Konya’da özel eğitim ve otizm destek hizmetleri hakkında bilgi almak isteyen aileler, çocuğun bireysel ihtiyaçlarını dikkate alan bir değerlendirme ve eğitim yaklaşımını araştırabilir. Cemre Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi de Konya Selçuklu’da özel eğitim ve otizm destek programları sunmaktadır.

Kaynaklar:

• American Speech-Language-Hearing Association (ASHA) – Autism and Autism Spectrum Disorder.
• ASHA – Joint Attention ve dil gelişimi üzerine derleme.
• Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Autism Signs and Symptoms.
• Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Autism Treatment and Intervention.